Bir saati olan insan, saatin kaç olduğunu bilir. İki saati olan bir insan ise, saatin kaç olduğundan hiçbir zaman emin değildir.

FINAGLE (MURPHY) KANUNU

Bir şeyin ters gitme olasılığı varsa o şey ters gidecektir. Çünkü ters gitme olasılığı olan her şey ters gitmiştir. Eğer bir şeyin hem ters gitme hem de istenilen yönde gitme olasılığı varsa o şey muhtemelen ters yönde gider.

KIDLIN KANUNU

Sorunu net bir şekilde yazarsanız, yarı yarıya çözülmüştür.

GILBERT KANUNU

İşyerindeki en büyük sorun, hiçbirinin size ne yapacağınızı söylememesidir.

WALSON KANUNU

Her zaman bilgiyi ve zekayı ilk sıraya koyarsanız, para gelmeye devam eder.

FALKLAND KANUNU

Bir karar vermek zorunda değilseniz, karar vermeyin.

OCKHAM’IN USTURASI

Bir fenomen için iki veya daha fazla açıklama önerildiğinde, en basit açıklama tercih edilir. En basit açıklama büyük olasılıkla doğru olandır.

TWYMAN KANUNU

Veriler ne kadar sıra dışı veya ilginçse, hatalı olma olasılıkları o kadar fazladır.

STURGEON KANUNU

Her şeyin yüzde doksanı zırvadır.

PARKİNSON KANUNU

Bir iş, daima, bitirilmesi için kendisine ayrılan sürenin hepsini kapsayacak şekilde uzar.

Eponim gerçek ya da hayali bir kimsenin adının bir yer, ulus ya da bir şey için verilmesine inanılması, bir kişinin adına dayanan veya bir kişinin adından türetilen kelimelerin yanı sıra içerisinde yaşadığı yılların dönem olarak belirtilmesinde kullanılan terimdir.

Ancak, Evren 25 olarak adlandırılan kemirgen toplumunun cennetten çok uzak olduğu çabucak kanıtlanacaktı.

DENEY

Deneye başlamak için Calhoun, mükemmelleştirilmiş deney alanına dört çift sağlıklı fare yerleştirdi. İlk 104 gün boyunca fareler yeni yaşam alanlarını keşfettiler, bölgelerini işaretlediler ve yuva yapmaya başladılar. Daha sonra nüfus artmaya başladı, her 55 günde bir ikiye katlandı.

İlginç bir şekilde, popülasyon deney alanının kapasitesinin 1/4’ünün altındayken bile, farelerin çoğu hala belirli alanlarda bir araya toplanıyordu. Örneğin yemek yemek ortak bir aktiviteydi, ama fareler kendi başlarına yemek yiyebilecekleri çok yer olmasına rağmen beslenme zamanlarında bir araya geliyordu.

315. günde popülasyon 620 fareye ulaştı. Kalabalık davranış çiftleşmeyi caydırdı ve doğum oranlarının düşmesine büyük ölçüde katkıda bulundu. Evren 25 şimdi yavaş, ama istikrarlı bir düşüşe başlamıştı.

Önde gelen hiyerarşik bir düzen hızla şekillendi. Erkek popülasyon içinde en baskın fareler, aşırı agresif davranışlarıyla karakterize edildi. Sözde “alfa fareler” genellikle vahşice davranıyor, saldırıyor, tecavüz ediyor (cins gözetmeden) ve hatta yamyamlık yapıyordu. Bu şiddetli ve kaotik sosyal patlamanın belirgin bir nedeni gözükmüyordu. Sonuçta fareler için mükemmel koşullar oluşturulmuştu. Yemek sorunu yoktu. Hasta olanlar hemen tedavi ediliyordu. Tüm ortam her gün temizleniyordu. Deney alanı sınırlı olsa bile popülasyon için oldukça yeterliydi.

Öte tarafta çiftleşmeden tamamen dışlanan sosyal açıdan en beceriksiz fareler vardı. Zamanlarını daha büyük fare grupları arasında dolaşarak, kendi başlarına yemek yiyip uyuyarak geçiriyorlardı. Bazen, bu fareler de birbirlerine saldırıyordu. Bu gruplar arasına düşen herhangi bir fare çoğu zaman daha saldırgan hemcinsleri tarafından uygulanan şiddetin kurbanı oluyordu.

Sosyal roller bozuldukça, dişiler daha saldırgan bir tavır benimsediler. Böyle kaotik bir alanın ortasında yuvalarına bakmak kolay bir iş değildi, bu yüzden birçok anne bazen kendi yavrularına karşı şiddetli davrandı. Diğerleri, annelik sorumluluklarından tamamen geri çekildi, yavrularını görmezden geldi ve çiftleşmeyi tamamen bıraktı.

560. gün, “ölüm aşaması” olarak adlandırılan sonun başlangıcını işaret ediyordu. Ölüm oranındaki ani artış %100 civarında dalgalandı ve nüfus artışını tamamen durdurdu. Bununla birlikte, hayatta kalan yeni nesiller, Evren 25 olan çalkantılı ortamda doğup büyümüştü. Bu fareler, çitin duvarlarının ötesindeki farelerin “normal” yaşamlarına dair hiçbir şey bilmiyordu.

Evren 25, Calhoun’un “güzeller” olarak adlandırdığı yeni bir fare kategorisinin yolunu açtı. Bu fareler, diğer kana susamış farelerden ve mükemmel görülen deney ortamının geri kalanına musallat olan şiddetten kendilerini izole ediyordu. Daha sonra sakin ve düzgün görünümleri isimlerinin ilham kaynağı oldu. Ayrıca, “güzeller” Evren 25’teki diğer farelerden izole edildiklerinde dahi topluma hiçbir katkı sağlamadı. Fareler çiftleşme, annelik, bölge işaretleme vb. konularda hiçbir yardımda bulunmadılar. Bunun yerine tüm zamanlarını beslenmek, içmek, temizlenmek ve uyumak için harcadılar.

Sonunda, “güzeller” daha agresif farelerden sayıca fazlalaştı. Yine de, Evren 25 toplumunda çiftleşmek veya yeni roller yaratmak yerine, güzeller sadece fizyolojik tatminleri için var olmaya devam ettiler. Kendileri için sağlanan her şeyle birlikte “güzellerin” paradoksu, amaçsız bir hayat yaşarken ortaya çıkan kendi kendini yok etmekti.

Kısa süre sonra, çiftleşmeye veya sürdürülebilir bir toplum inşa etmeye yönelik toplu kayıtsızlık nedeniyle, fare popülasyonu tamamen yok oldu.

İNSANLIĞA ETKİLERİ

Evren 25 deneyi insanlığın yok olmasına dair bazı iç görüler sunmaktadır. Özellikle “güzeller”, bireylerin yetiştikleri çevrede uygun ilişkiler veya rol modelleri olmadıkça toplumda üretken bir rol üstlenemeyeceklerini bize gösteriyor. Ayrıca; toplumda çatışma, tehlike, ortak amaç veya yapacak bir iş yoksa bireyler, “güzeller” gibi eninde sonunda hayattaki amaçlarını kaybederler.

Yine de Evren 25, insanlığa mükemmel bir paralellikte değildir. Daha sofistike bir tür olarak, böyle bir distopyayı önlememize yardımcı olabilecek bilim, teknoloji ve tıbba erişimimiz var. Yaratıcılık ve analiz için daha fazla çıkışa sahip olmak, insanların sadece yemek yemenin veya uyumanın ötesinde yaşamda anlam bulmasına da olanak tanır.

En önemlisi, Evren 25 üretilmiş bir ortamdı. Mevcut teknolojik standartlarımızda insanlar için Evren 25‘in koşullarını kopyalamak için uygun bir yolumuz yok. Bu; hastalığın, açlığın ve hatta doğal afetlerin sona ermesini sağlamakla temin edilebilecek bir durumdur.

Gelecekte, teknoloji ilerledikçe, Evren 25‘in koşulları daha ulaşılabilir hale gelebilir. O zaman, farelerin ve insanların zihinlerinin ne kadar farklı olduğunu gerçekten görmüş olabileceğiz.

KAYNAKLAR

Fessenden, Marissa. “How 1960s Mouse Utopias Led to Grim Predictions for Future of Humanity.” Smithsonian Mag, Smithsonian Institution, 26 Feb. 2015, www.smithsonianmag.com/smart-news/how-mouse-utopias-1960s-led-grim-predictions-humans-180954423/.

Giaimo, Cara. “The Doomed Mouse Utopia That Inspired the ‘Rats of NIMH’.” Atlas Obscura, Atlas Obscura, 14 Sept. 2016, www.atlasobscura.com/articles/the-doomed-mouse-utopia-that-inspired-the-rats-of-nimh.

Inglis-Arkell, Esther. “How Mice Turned Their Private Paradise Into A Terrifying Dystopia.” Gizmodo, io9, 24 Feb. 2015, io9.gizmodo.com/how-rats-turned-their-private-paradise-into-a-terrifyin-1687584457.

“What Humans Can Learn From Calhoun’s Rodent Utopia.” VictorPest, VictorPest, www.victorpest.com/articles/what-humans-can-learn-from-calhouns-rodent-utopia.

Listede Türkiye’den 54 üniversite yer almıştır. Türkiye’deki üniversitelerin olduğu listede ilk beş ODTÜ (571), Hacettepe Üniversitesi (636), İstanbul Üniversitesi (644), Boğaziçi Üniversitesi (645) ve Ankara Üniversitesi (659) şeklinde sıralanmıştır.

İnsan vücudunun ana maddesi proteindir. Protein vücudun zararlı etkilere karşı direncini sağlayan ve bağışıklı sistemini ayakta tutan yapı taşlarıdır. Yunanca ‘’proteios‘’ kelimesinden türeyen protein, ‘’en önemli’’ ya da ‘’en önde yer alırım’’ manasına gelmektedir. Vücuttaki tüm organların gelişimi, sağlıklı çalışması ve hastalanmaması için ana ihtiyaç proteindir.

Yetişkin bir bireyin günlük protein ihtiyacı vücut kilosunun gram cinsidir. Yani 75 kg’lık bir birey günde en az 75 gram protein almalıdır. Bebeklerde ise kilo başına düşen protein ihtiyacı yetişkinlere göre daha fazladır, çünkü bebeklerin büyüme hızları protein ihtiyaçlarına da yansır. Bebekler kilogram başına 2-3,5 gram proteine ihtiyaç duyarken, çocukların kilogram başına 2-2.5 gram günlük protein alması gerekmektedir.

Hayvansal protein yetersizliği özellikle çocuklarda kwashiorkor hastalığına neden olmaktadır. Bu hastalıkta büyüme durur ve vücutta özellikle karında yaygın ödemler ve şişmeler görülür. Ayrıca protein ve enerji yetersizliğinde çoğunlukla bebeklerde ‘marasmus’ hastalığı görülür ve tüm organ sistemlerinde bozulmalar başlar; ciltte yaralar oluşur, karaciğer ve sinir sisteminde bozukluklar görülür, hatta karaciğer hastalıklarından siroza yol açabilir, zihinsel gelişim bozukluklarına neden olur. Ayrıca savunma sistemi protein eksikliğine bağlı gelişemediği için çocuklar sık hastalanmaya başlar ve ağır enfeksiyonlar ile mücadele edememe sonucu ölümler görülür.

Gıda ve Tarım Örgütünün (FAO) son istatistiklerine göre dünyada 800 milyondan fazla insan açlık sorunu yaşamaktadır. Gelişmekte olan ülkelerdeki yaklaşık 146 milyon çocuk normalin altında ağırlığa sahip. Her yıl 5.9 milyon çocuk (günde 16.000 çocuk) henüz 5 yaşını göremeden ölmektedir. Bu ölümlerin yarısından çoğu (%54’ü) açlığa bağlıdır.

Kwashiorkor

Yetersiz beslenen çocuklarda iki tip protein eksikliği görülmektedir. Bunlardan biri marasmus diğeri kwashiorkor’dur. Şişkin karın görüntüsüne yol açan hastalık kwashiorkor’dur. Yoksulluk ve açıklıkla mücadele eden toplumların çocuklarında sıklıkla görülen kwashiorkor, karaciğer yağlanmasına ve çocukların karın boşluklarında sıvı birikmesine yol açar.

Bu terim ilk kez, Oxford Üniversitesi’nden mezun ilk Jamaikalı kadın olan, çocuk doktoru Cicely Williams tarafından kullanılmıştır. Williams terimi, 1935 yılında anne ve çocuk sağlığı ile ilgili bilimsel çalışmasında tanımlamıştır. Terim, Gana dilinde “bebeğin annenin yeni bir bebek daha doğurması nedeni ile hastalanması” anlamına gelen cümleden türetilmiştir. Henüz bir bebeği sütten kesilmemişken yeni bir bebek daha dünyaya getiren annenin, iki bebeği beslemek konusunda yaşadığı zorluklar bebeklerin yetersiz beslenmelerine yol açar. Anne sütü bebeğin sağlığı için hayati öneme sahip protein ve amino asit içerir. Bunların yoksunluğu hem fizyolojik hem de zihinsel gelişime ciddi bir tehdittir. Protein ve amino asitler bakımından fakir, karbonhidrat temelli beslenme çocukları bu hastalığın kurbanı haline getirebilir. Ağırlıklı olarak pirinç, tatlı patates ve cassava (bir tür tropik ağacın nişastalı yumrulu kökleri) ile beslenmek çocukların lenfatik sistemlerine zarar verir.

Kaynaklar

https://www.ntv.com.tr/saglik/protein-yetersizliginden-her-yil-milyonlarca-cocuk-oluyor,qcRcJP91906EJWxvXztt1w

http://www.olaganustukanitlar.com/aclik-ceken-cocuklarin-neden-karni-siser/

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3717488/

Türkiye genelinde 2019 yılında 1 milli kütüphane, 1 182 halk kütüphanesi, 610 üniversite kütüphanesi ve 30 bin 618 örgün ve yaygın eğitim kurumu kütüphanesi olmak üzere toplam 32 bin 411 kütüphane mevcuttur. Milli Kütüphane kayıtlı üye sayısı 137 bin 14, halk kütüphanesi kayıtlı üye sayısı 3 milyon 955 bin 908 ve üniversite kütüphanesi kayıtlı üye sayısı 3 milyon 568 bin 73 oldu.

Toplam kütüphane sayısı 2019 yılında 32 bin 411 oldu

Milli Kütüphanedeki kitap sayısı, 2019 yılında 2018 yılına göre %1,3 azalarak 1 milyon 443 bin 751 oldu  Milli Kütüphanedeki diğer materyal sayısı ise %5,9 azalarak 185 bin 527 oldu. Milli Kütüphaneden yararlananların sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %12,2 artarak, 711 bin 523 oldu.

Halk kütüphanelerinin sayısı %1,7 arttı

Halk kütüphanelerinin sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %1,7 artarak 1 182 oldu. Halk kütüphanelerindeki kitap sayısı 2019 yılında bir önceki yıla göre %3,9 artarak 20 milyon 742 bin 540 oldu.

Yıllara göre halk kütüphanelerindeki kayıtlı üye ve kitap sayısı, 2015 – 2019

Halk kütüphanelerine kayıtlı üye sayısı %39,3 arttı

Halk kütüphanelerine kayıtlı üye sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %39,3 artarak 3 milyon 955 bin 908 oldu. Bu kütüphanelerden yararlananların sayısı, bir önceki yıla göre %11,4 artarak 31 milyon 451 bin 920 oldu. Halk kütüphanelerindeki diğer materyal sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %1,4 arttı .

Üniversitelerde kütüphane sayısı %2,0 arttı

126’sı devlet 72’si vakıf üniversitesi olmak üzere 198 üniversitemizde kütüphane mevcuttur. Kütüphane sayısı, 2019 yılında 2018 yılına göre %2,0 artarak 610 oldu. Üniversite kütüphanelerindeki kitap sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %2,0 artarak 17 milyon 945 bin 383 oldu. 2019 yılında e-kitap sayısı 2018 yılına göre %6,8 artarak  98 milyon 292 bin 758 oldu.

Üniversite kütüphaneleri, yıllara göre kitap ve elektronik kitap sayıları, 2015-2019

Örgün ve yaygın eğitim kütüphanelerinin sayısı %3,1 arttı

Resmi okul, özel okul ve özel kurs kütüphanelerini kapsayan örgün ve yaygın eğitim kütüphanelerinin sayısı, 2019 yılında 2018 yılına göre %3,1 artarak 30 bin 618 oldu. Örgün ve yaygın eğitim kütüphanelerindeki kitap sayısı, 2019 yılında 2018 yılına göre %5,8 artarak 32 milyon 6 bin 784 oldu.

Yıllara göre kütüphanelerdeki kitap sayıları, 2015-2019

Türkiye genelinde sinema salonu sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %1,1 azalarak 2 bin 826 oldu.  Bu dönemde sinema salonlarındaki koltuk sayısı %1,4 azalarak 337 bin 914 oldu.

Sinema seyirci sayısı %12,8 azaldı

Sinema seyirci sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %12,8 azalarak 56 milyon 479 bin 209 kişi oldu. Yerli film seyirci sayısı %17,5 azalarak 32 milyon 331 bin 764 kişi olurken, yabancı film seyirci sayısı %5,6 azalarak 24 milyon 147 bin 445 kişi oldu.

Gösterilen yerli film sayısı %3,6 azaldı

Gösterilen film sayısı 2019 yılında, 2018 yılına göre %4,4 artarak 68 bin 386 oldu. Aynı dönemde gösterilen yerli film sayısı %3,6 azalarak 29 bin 64 olurken, gösterilen yabancı film sayısı %11,2 artarak 39 bin 322 oldu.

Tiyatro koltuk sayısı %12,8 arttı

Tiyatro salon sayısı 2018/2019 sezonunda, 2017/2018 sezonuna göre %4,1 artarken, tiyatro salonu koltuk sayısı %12,8 arttı. Buna göre; 2018/2019 sezonunda tiyatro salon sayısı 766 olurken, tiyatro salonu koltuk sayısı 354 bin 688 oldu.

Tiyatro salonlarında yapılan gösteri sayısı %0,2 arttı

Sezonlar itibarıyla karşılaştırıldığında; 2018/2019 sezonunda, 2017/2018 sezonuna göre tiyatro salonlarında yapılan gösteri sayısı %0,2 artarak 33 bin 835 oldu. Tiyatro salonlarında yapılan yerli/telif eser gösteri sayısı geçen sezona göre %0,3 azalırken, yabancı/çeviri eser gösteri sayısı %1,9 arttı. 

Tiyatro seyirci sayısı %0,7 arttı

Tiyatro salonlarında oynanan eser sayısı 2018/2019 sezonunda, 2017/2018 sezonuna göre %4,5 artarak 9 bin 796’ya ulaştı. Tiyatro salonlarında oynanan yerli/telif eser sayısı geçen sezona göre %4,7 artarken, yabancı/çeviri eser sayısı %3,3 arttı. Tiyatro seyirci sayısı 2018/2019 sezonunda, 2017/2018 sezonuna göre %0,7 artarak 7 milyon 899 bin 547 oldu. Tiyatroda yerli/telif eser seyirci sayısı geçen sezona göre %0,2 artarken, yabancı/çeviri eser seyirci sayısı %2,5 arttı.

Tiyatro salonlarında oynanan çocuk eseri sayısı %3,0 arttı

Sezonlar itibarıyla karşılaştırıldığında; 2018/2019 sezonunda, 2017/2018 sezonuna göre tiyatro salonlarında oynanan yetişkin eseri sayısı %6,0 artarken, oynanan çocuk eseri sayısı %3,0 arttı. Bu dönemde tiyatro salonlarında yapılan yetişkin eseri gösteri sayısı %6,8 artarken, çocuk eseri gösteri sayısı %6,9 azalarak 15 bin 237 oldu. Aynı dönemde yetişkin eseri seyirci sayısı %6,7 artarken çocuk eseri seyirci sayısı %6,9 azaldı.

Boy ve kilo değerleri kullanılarak hesaplanan vücut kitle indeksi incelendiğinde; 15 yaş ve üstü obez bireylerin oranı 2016 yılında %19,6 iken, 2019 yılında %21,1 oldu. Cinsiyet ayrımında bakıldığında; 2019 yılında kadınların %24,8’inin obez ve %30,4’ünün obez öncesi, erkeklerin ise %17,3’ünün obez ve %39,7’sinin obez öncesi olduğu görüldü.

Kadınların vücut kitle indeksi dağılımı (%), 2008-2019

Erkeklerin vücut kitle indeksi dağılımı (%), 2008-2019

Üst solunum yolu enfeksiyonu 0-14 yaş grubu çocuklarda en fazla görülen hastalık oldu

Çocuklarda son 6 ay içinde görülen hastalık türleri incelendiğinde; 0-6 yaş grubunda %35,9 ile en çok üst solunum yolu enfeksiyonu görüldü. Bunu %28,7 ile ishal, %9,5 ile alt solunum yolu enfeksiyonu izledi. 7-14 yaş grubunda da %29,4 ile üst solunum yolu enfeksiyonu ilk sırada yer aldı. Bunu %18,3 ile ishal, %14,2 ile ağız ve diş sağlığı sorunları izledi.

Çocukların başlıca hastalık/sağlık sorunlarının cinsiyete göre dağılımı (%), 2019

   [0-6 yaş]                                                                [7-14 yaş]

Bel bölgesi problemleri  15 yaş ve üzeri bireylerde % 29,7 ile en fazla görülen hastalık oldu

Son 12 ay içerisinde 15 yaş ve üstü bireylerde görülen hastalık türleri incelendiğinde; bel bölgesi problemleri 2016 yılında %27,1 ile 2019 yılında da %29,7 ile ilk sırada yer aldı. Bunu sırasıyla; %20,5 ile boyun bölgesi problemleri, %16,4 ile hipertansiyon, %12,3 ile alerji ve %11,2 ile artroz izledi.

Bireylerin başlıca hastalık/sağlık sorunlarının dağılımı (%), 2014-2019

Her gün tütün kullanan bireylerin oranı %28,0 oldu

Her gün tütün kullanan 15 yaş ve üzeri bireylerin oranı 2016 yılında %26,5 iken 2019 yılında artarak %28,0 oldu. Bu oranın erkeklerde %41,3, kadınlarda ise %14,9 olduğu tespit edildi. Tütün kullanmayan bireylerin (bırakanlar ve hiç kullanmayanlar) oranı ise 2016 yılında %69,4 iken 2019 yılında azalarak %68,7 oldu. Yaş gruplarına göre incelendiğinde en çok tütün kullanan bireyler %42,8 ile 35-44 yaş grubunda yer aldı.

Bireylerin tütün kullanma durumu (%), 2010-2019

Her gün tütün kullanan bireylerin cinsiyete göre dağılımı (%), 2010-2019

Yataklı tedavi hizmeti alan 15 yaş ve üstü bireylerin oranı %10,8 oldu

Son 12 ay içerisinde, yataklı tedavi hizmeti alan bireylerin oranı 2016 yılında %11,3 iken 2019 yılında azalarak %10,8 oldu. 2019 yılı verileri yaş grubuna göre incelendiğinde; %23,7 ile 75 yaş ve üstü bireyler ilk sırayı alırken, bunu %18,3 ile 65-74 yaş grubundaki bireyler takip etti.

Hastanede en az bir gece yataklı tedavi hizmeti alan bireylerin cinsiyete göre dağılımı (%), 2012-2019

En çok faydalanılan koruyucu hizmet %50,8 ile tansiyon ölçtürme oldu

Son 12 ay içerisinde, 15 yaş ve üstü bireylerden tansiyon ölçtürenlerin oranı 2016 yılında %48,6 iken 2019 yılında artarak %50,8 oldu. Bireylerin faydalandığı koruyucu hizmetlerden; 2016 yılına göre en çok artış gösteren hizmetler kolesterol ve kan şekeri ölçümü oldu.

Koruyucu hizmetlerden faydalanan bireylerin dağılımı (%), 2014-2019

Sera gazı emisyonları 520,9 Mt CO₂ eşdeğeri olarak hesaplandı

Sera gazı emisyon envanteri sonuçlarına göre, 2008 yılında toplam sera gazı emisyonu 387,6 milyon ton (Mt) CO₂ eşdeğeri (eşd.) hesaplandı; 2018 yılında ise 520,9 milyon ton (Mt) CO₂ eşdeğeri olarak hesaplandı. 2008 yılı emisyonlarında CO₂ eşdeğeri olarak en büyük payı %74,1 ile enerji kaynaklı emisyonlar aldı ve bunu sırasıyla %10,6 ile endüstriyel işlemler ve ürün kullanımı, %10,6 ile tarımsal faaliyetler ve %4,7 ile atık takip etti. 2018 yılı emisyonlarında ise CO₂ eşdeğeri olarak en büyük payı %71,6 ile enerji kaynaklı emisyonlar aldı ve bunu sırasıyla %12,5 ile tarımsal faaliyetler, %12,5 ile endüstriyel işlemler ve ürün kullanımı, %3,4 ile atık takip etti.

Türkiye’de 2018 yılı için kişi başı CO₂ eşdeğer emisyonu 6,4 ton/kişi, sera gazı emisyonu yoğunluğu ise 0,14 kg CO₂ eşd./GSYH (TL) olarak belirlendi.

Su kaynaklarından 17,5 milyar m³ su çekildi

Belediye ve köylerde içme ve kullanma suyu şebekesi ile dağıtılmak ve imalat sanayi iş yerleri, termik santraller, organize sanayi bölgeleri (OSB) ve maden işletmeleri tarafından ise kullanılmak amacıyla 2014 yılında su kaynaklarından 14,7 milyar m³ su çekildi; 2018 yılında ise su kaynaklarından 17,5 milyar m³ su çekildi.

Türkiye’de 2014 yılında çekilen suyun %55’i denizden, %14,1’i kuyudan,  %13,8’i barajdan, %9,4’ü kaynaktan ve %7,7’si diğer kaynaklardan temin edildi; 2018 yılında ise %56,2’si denizden, %15,1’i barajdan, %14’ü kuyudan, %8,7’si kaynaktan ve %5,9’u diğer su kaynaklarından temin edildi.

Türkiye’de 2014 yılında su kaynaklarından çekilen toplam suyun %44,3’ü termik santraller, %35,5’i belediyeler, %14,9’u imalat sanayi iş yerleri, %2,9’u köyler, %1,4’ü maden işletmeleri ve %1’i OSB’ler tarafından temin edildi; 2018 yılında ise çekilen toplam suyun %44,9’u termik santraller, %35,3’ü belediyeler, %15,3’ü imalat sanayi iş yerleri, %2,2’si köyler, %1,4’ü maden işletmeleri ve %0,9’u OSB’ler tarafından temin edildi.

Nüfusun %98,6’sına içme ve kullanma suyu şebekesi ile hizmet verildi

Türkiye’de 2014 yılında belediye nüfusunun %97,3’üne, köy nüfusunun ise %99,1’ine olmak üzere toplam nüfusun %97,4’üne içme ve kullanma suyu şebekesi ile hizmet verildi. 2018 yılında ise belediye nüfusunun %98,6’sına, köy nüfusunun ise %99,4’üne olmak üzere toplam nüfusun %98,6’sına içme ve kullanma suyu şebekesi ile hizmet verildiği tespit edildi.

Atık suların %77,4’ü denize deşarj edildi

Belediyeler, köyler, imalat sanayi iş yerleri, termik santraller, OSB’ler ve maden işletmeleri tarafından 2014 yılında doğrudan alıcı ortamlara 12,7 milyar m³ atık su deşarj edildi; 2018 yılında ise doğrudan alıcı ortamlara 14,8 milyar m³ atık su deşarj edildi. Türkiye’de 2014 yılında alıcı ortamlara deşarj edilen atık suyun %77,7’si denize, %18,4’ü akarsuya, %3,9’u diğer alıcı ortamlara deşarj edildi; 2018 yılında ise alıcı ortamlara deşarj edilen atık suyun %77,4’ü denize, %18,7’si akarsuya, %3,8’i diğer alıcı ortamlara deşarj edildi.

Türkiye’de 2014 yılında toplam atık suyun %50,4’ü termik santraller, %32,4’ü belediyeler, %13,5’i imalat sanayi iş yerleri, %1,7’si OSB’ler, %1,1’i maden işletmeleri ve %0,9’u köyler tarafından deşarj edildi. 2018 yılında ise toplam atık suyun %51’i termik santraller, %30,8’i belediyeler, %14,7’si imalat sanayi iş yerleri, %1,6’sı OSB’ler ve %1,1’i maden işletmeleri, %0,8’i köyler tarafından deşarj edildi.

Türkiye’de 2018 yılında çekilen su ve deşarj edilen atık su miktarlarına göre en fazla su çeken ve deşarj eden sektörler sırasıyla termik santraller, belediyeler ve imalat sanayi iş yerleridir.

Nüfusun %88,5’ine atık su toplama hizmeti verildi

Türkiye’de 2014 yılında belediye nüfusunun %89,7’sine, köy nüfusunun ise %48,9’una olmak üzere toplam nüfusun %87’sine kanalizasyon şebekesi ile hizmet verildi; 2018 yılında ise belediye nüfusunun %90,7’sine, köy nüfusunun ise %55,5’ine olmak üzere toplam nüfusun %88,5’ine kanalizasyon şebekesi ile hizmet verildiği tespit edildi.

Türkiye’de 2014 yılında belediye nüfusunun %68,1’inin, köy nüfusunun ise %7,4’ünün olmak üzere toplam nüfusun %64’ünün atık suları arıtıldı. 2018 yılında ise belediye nüfusunun %78,7’sinin, köy nüfusunun ise %10,2’sinin olmak üzere toplam nüfusun %74,5’inin atık suları arıtıldı.

Toplam 15,1 milyon ton tehlikeli atık oluştu

İmalat sanayi iş yerleri, termik santraller, organize sanayi bölgeleri, maden işletmeleri ve sağlık kuruluşları 2010 yılında 3,4 milyon tonu tehlikeli olmak üzere 37,1 milyon ton atık oluştururken; 2018 yılında 15,1 milyon tonu tehlikeli olmak üzere 66,8 milyon ton atık oluşturdu. 2010 yılında madencilik sektöründe 725 milyon ton dekapaj malzemesi ve pasa oluştu, 2018 yılında ise bu miktarın 795 milyon ton olduğu tespit edildi.

Belediye nüfusunun %98,8’ine atık toplama hizmeti verildi

Belediye atık istatistikleri 2016 yılı sonuçlarına göre, toplam 1397 belediyeden 1390’ı atık toplama hizmeti verirken, 2018 yılında toplam 1399 belediyeden 1395’inin atık toplama hizmeti verdiği belirlendi.

Belediyelerde 2016 yılında 31,6 milyon ton, 2018 yılında ise 32,2 milyon ton atık toplandığı tespit edildi. Toplanan atığın, 2016 yılında %61,2’si düzenli depolama tesislerine, %28,8’i belediye çöplüklerine, %9,3’ü diğer geri kazanım tesislerine, %0,5’i kompost tesislerine gönderilirken, %0,2’si ise diğer bertaraf yöntemleri ile bertaraf edildi; 2018 yılında ise toplanan atığın %67,2’si düzenli depolama tesislerine, %20,2’si belediye çöplüklerine ve %0,4’ü kompost tesislerine gönderilirken, %0,2’si diğer bertaraf yöntemleri ile bertaraf edildi. 2018 yılında toplanan atığın %11,9’u ise diğer geri kazanım tesislerine gönderildi.

Sağlık kuruluşlarında 89 bin ton tıbbi atık toplandı

Üniversite hastaneleri ve klinikleri, genel maksatlı hastaneler ve klinikleri ile doğum hastaneleri ve kliniklerinde 2010 yılında 60 bin ton tıbbi atık toplandı; 2018 yılında ise 89 bin ton tıbbi atık toplandı.

Toplanan tıbbi atığın, 2010 yılında % 63’ü sterilize edilmeden, %27,4’ü sterilize edilerek depolama alanlarına, %9,2’si yakma tesislerine gönderilirken, %0,4’ünün ise diğer yöntemlerle bertaraf edildiği belirlendi. 2018 yılında ise toplanan tıbbi atığın %92,3’ü sterilize edilerek depolama alanlarına ve %7,7’si yakma tesislerine gönderilerek bertaraf edildi.

Toplam 2223 atık bertaraf ve geri kazanım tesisi faaliyette bulundu

Lisanslı veya geçici faaliyet belgeli ve lisansı olmasa da belediyeler tarafından ya da belediyeler adına işletilen 117’si atık bertaraf tesisi ve 868’si geri kazanım tesisi olmak üzere, toplam 985 tesis 2014 yılında faaliyet gösterirken; 2018 yılında 166’sı atık bertaraf tesisi ve 2057’si geri kazanım tesisi olmak üzere, toplam 2223 tesis faaliyet gösterdi. 2014 yılında düzenli depolama tesislerinde 41 milyon ton, yakma tesislerinde 43 bin ton atık bertaraf edilirken, geri kazanım tesislerinde 20 milyon ton atık geri kazanıldı. 2018 yılında ise düzenli depolama tesislerinde 56 milyon ton, yakma tesislerinde 494 bin ton atığın bertaraf edildiği, geri kazanım tesislerinde 48 milyon ton atığın geri kazanıldığı tespit edildi.

Çevre koruma harcamaları 38,2 milyar TL olarak gerçekleşti

Çevre koruma harcamaları 2013 yılında 21,4 milyar TL olarak gerçekleşirken, 2018 yılında ise toplam 38,2 milyar TL olarak gerçekleşti. Çevre koruma harcamalarının, 2013 yılında %64’ü mali ve mali olmayan şirketler, %28,4’ü genel devlet ve hane halkına hizmet eden kar amacı olmayan kuruluşlar ve %7,6’sı hane halkları tarafından yapılırken; 2018 yılında %56,6’sı mali ve mali olmayan şirketler, %36,3’ü genel devlet ve hane halkına hizmet eden kar amacı olmayan kuruluşlar ve %7,1’i hane halkları tarafından yapıldı. Çevre koruma harcamalarının gayrisafi yurt içi hasıla içindeki payı 2013 yılında %1,2 olarak gerçekleşirken, 2018 yılında ise %1 olarak gerçekleşti.

Çevresel vergiler 91,1 milyar TL olarak tahakkuk etti

Toplam çevresel vergi tahakkuku 2008 yılında 34,7 milyar TL, 2018 yılında ise 91,1 milyar TL olarak tespit edildi. Çevresel vergilerin, 2008 yılında %70,7’sini enerji vergileri, %28’ini ulaştırma vergileri, %1,3’ünü ise kaynak ve kirlilik vergileri oluştururken, 2018 yılında %63,3’ünü enerji vergileri, %34,2’sini ulaştırma vergileri, %2,5’ini ise kaynak ve kirlilik vergileri oluşturdu.

Mekanik organizasyon yapısı, hem bürokratik hem de hiyerarşik sistemlerin bir birleşimi olduğu için biçimsel yapılardan biridir. Seri üretim ile uğraşan organizasyonlar, ölçek ekonomilerinden faydalanabildikleri için bu tür yapıları idare etmek için en donanımlı olanlardır.

Organizasyon, standart yolundan sapma olmadan sistematik olarak çalışan bir makineye benzerliğinden dolayı mekanik olarak adlandırılır.

Organik organizasyon nedir?

Organik organizasyon yapısı, her etkinliğin doğası gereği yatay olduğu düz bir yapıdır. Bu karmaşık bir sistemdir; çünkü resmi kurallar, düzenlemeler ve rehberlik yoktur. Her çalışan eşit etkileşimde bulunur; iletişim ilişkileri aynı seviyelerde yapılır.

Organik organizasyon yapısı, herhangi bir duruma uyum sağlama yeteneğine sahip olduğu için öngörülemeyen dış ortamlar için en uygundur.

Mekanik ve Organik Organizasyon Arasındaki Fark

Hem mekanik hem de organik, en yaygın organizasyonel yapı tiplerinden ikisidir. Yapıları ve özellikleri birbirlerinden çok farklıdırlar. İki organizasyon arasındaki farklar aşağıda açıklanmaktadır.